معماري ميراث سنگي پرتغالي ها در هرمز

تنها منظره چشمگيري كه در جزيره هرمز ديده مي شود، قلعه سنگي عظيمي است كه در كنار ساحل خليج فارس قرار گرفته. هر چند كه از اين قلعه سنگي چيزي باقي نمانده است قلعه هرمز با يك برج بلند و حياط مركزي در منتهي اليه دهانه و جبهه شمالي جزيره و در كنار ساحل قرار گرفته. اين قلعه تاريخي به سبك قلاع قرون وسطي اروپا و با الهاماتي خاص از معماري ايراني ساخته شده است. اين قلعه با پلان نامنظم چهار ضلعي داراي ديوارهايي به قطر 5/3 متر و برج هايي به ارتفاع 12 متر است براساس شواهد موجود، بناي قلعه در دو طبقه احداث شده و احتمالا مركز فرماندهي تالارها، زندان و ساير فضاهاي مهم در جبهه جنوبي قلعه قرار گرفته اند در حياط مركزي، فضاهايي به چشم مي خورد كه احتمالا محل جمع آوري آب باران و انتقال به آب انبار بوده است. از جمله اين فضاها آب انبار موجود در حياط است كه به عقيده برخي از صاحب نظران به منظور مركز مذهبي قلعه (كليسا) ساخته شده است. كليسا نيز داراي دو رديف ستون هاي سنگي دايره شكل است كه اين ستون ها از سنگ هاي تراش خورده ساخته شده است. قلعه هرمز با ساختار مستطيل شكل خود به اندازه پنج پله پايين تر از سطح زمين قرار گرفته و با اسكلت ستون هاي سنگي و پوشش گنبد و تويزه بنا شده است. در مجموع ساختار كل بنا با مصالح سنگي مرجاني و سبز با پوشش گنبد براي ساختن گنبد و در نماسازي از سنگ هاي تراشيده استفاده شده است. ورودي هاي قلعه در چهارگوش بنا با درگاه هاي چوبي و سنگي به عرض 5/1 متر ساخته شده است. قلعه هرمز كه به قلعه پرتغالي ها مشهور است، توسط پرتغالي ها بنا شد. اين قلعه 115 سال حافظ منافع استعماري پرتغالي ها بود تا اين كه سرانجام در زمان شاه عباس صفوي به سال 1622 توسط امام قلي خان آزاد شد. پرتغالي ها در سال 1057 براي تثبيت قدرت خود در جنوب ايران، قلعه هاي مختلفي در قشم، هرمز، لارك و ديگر مناطق جنوبي ايران ساختند. ساخت اين قلعه در حدود 30 سال به طول انجاميد. چرا كه تراش دادن سنگ هاي عظيم مرجاني، زمان زيادي مي برد. جزيره هرمز اهميت خاصي در منطقه جنوبي در خليج فارس دارد. به دليل همين موقعيت استراتژيك سال ها مورد منازعه و دست اندازي دولت هاي استعماري بوده است. جزيره هرمز در سال 1507 ميلادي (903 ه.ق) توسط آلفونسو دو آلبو كرك پرتغالي مورد تعرض قرار مي گيرد و آلبو كرك شهر پر رونق هرمز را به توپ مي بندد و پس از تصرف، آنجا را غارت مي كند. وي دستور مي دهد تا در آن جا قلعه اي با برجي بلند بر پا سازند و خود عازم هندوستان مي شود. پس از عزيمت او، مردم هرمز عليه عوامل پرتغالي شورش مي كنند و سرانجام بار ديگر آلبر كرك در 25 مارس 1515 (921 ه.ق) هرمز را تصرف مي كند. درباره شكل و وضع هرمز و آثار آن قبل از حمله آلبر كرك به اين محل و در سال هاي نخستين تسلط پرتغالي ها شرح نسبتا مفصلي از وضعيت هرمز در سفرنامه باربوزا آمده است او كه در سال هاي 1500 تا 1515 ميلادي به اين جزيره سفر كرده جزيره هرمز و آثار تاريخي آن را شرح داده است. كهن ترين تصويري كه از جزيره هرمز و بناهاي آن مربوط به سال 1572 ميلادي است كه توسط (هوگني برگ) براساس توضيحات و نوشته هاي پرتغالي ها كشيده شده است. در اين طرح شهر هرمز به صورت مجموعه اي از بناهاي فشرده و مرتفع و چند طبقه كشيده شده است. نكته جالب در اين تصاوير، موقعيت قلعه به عنوان يك واحد جداگانه قابل تشيخص ديده نمي شود. در سراسر نماي مقابل دو يا تنها يك ورودي ديده مي شود و بعد در دو سوي آن دو ديوار طويل با شكستگي هاي جداگانه و تعدادي برج خودنمايي مي كند. نيم قرن بعد يكي از مسافران انگليسي به نام «ديويد ديويس» طرحي از شهر و قلعه هرمز رسم مي كند. درباره تصوير هرمز در كتاب اسناد مصور اروپاييان از ايران در صفحه 11 چنين آمده است «اين طرح در حقيقت از لحاظ هنري چندان ارزشي ندارد اما از لحاظ توپوگرافي يكي از اسناد مهمي است كه تا به حال به دست آمده. در انتهاي چپ اين تصوير قلعه اي با برج و باروي بلند و مستحكم استوار شده كه به وسيله پلي به مركز اصلي شهر وصل شده است. ساختمان اين قلعه در اكتبر 1507 شروع و در ژانويه 1508 به اتمام رسيد. نكته جالب در تصوير آن حجم بناي قلعه در مقابل مجموع آثار مربوط به شهر بسيار كوچك است و نشان مي دهد كه شهر از نظر وسعت و تعدد بناها قبل از ورود پرتغالي ها داراي عظمتي خيره كننده و شكوهمند بوده است. اولين چشم انداز معماري و دست سازهاي بشر در جزيره هرمز به دوره اردشير ساساني بر مي گردد زماني كه اين جزيره با قرار گرفتن در مسير راه دريايي ابريشم به عنوان مركزيت قدرتمند بازرگاني نقشي محوري داشته است. قلعه هرمز يادگار حضور بيش از يك قرن تجاوز پرتغالي ها به ايران است. اكنون اين قلعه وضعيت چندان مناسبي ندارد. فنس هايي كه براي حفاظت اين قلعه در نظر گرفته شده بود بر اثر توفان هاي دريايي ويران شده است. مرمت و احياي اين قلعه اعتبار عظيمي مي طلبد كه از عهده ميراث فرهنگي هرمزگان خارج است. در همين راستا بنيادي به نام «گالوست گلبانكيان» با ارايه طرحي مرمتي اعلام كرده كه تمامي هزينه هاي مرمت اين قلعه و ديگر قلعه هاي پرتغالي در ايران را تامين مي كند.

مصطفي قوانلو قاجار خبرگزاری ميراث فرهنگی