بخش هايي از تاریخ تركمنستان بخش نخست

بررسي تاريخ نگاران همواره به دليل نوع شواهد باقي مانده، بازجستن مواضع طبقه ي حاكم در هر جامعه اي آسانتر مي نمايد . ديدگاه هاي فرودستان را بايد بازحمت و جزء به جزء بازسازي كرد . ولي اگر بخواهيم گذشته را بفهميم بايد بكوشيم تا بازسازي اش كنيم . « كريستوفرهيل» ترجمه ي پيش رو بخش هايي از كتاب تاريخ تركمنستان است . لازم ديدم در آستانه صدمين سال انقلاب مشروطه ي ايران از سير وقايعي كه در دهه هاي پيش و پسِ انقلاب فوق در ميان تركمن هاي تركمنستان بوقوع پيوست ، آگاهي داشته باشيم لذا بمناسبت فرا رسيدن چنين سده ي ارزشمند تاريخي ، بخش هايي از تاريخ مكتوب تركمنستان را ترجمه و به اطلاع خوانندگان عزيز مي رسانيم . بورژوازي روسيه پس از فرونشاندن شورش دهقانان از قدرت فزاينده اي برخوردار شد. موقعيّت جديد ، نفوذ روسيه ي تزاري در آسياي ميانه را گسترش داد و سرمايه داران نيز براي رسيدن به بازار مواد خام ، به فعّاليت گسترده اي دست زدند . از آنجا كه واردات پنبه از ايالات متحده به دنبال جنگ هاي انفصال1 شديداً كاهش يافته بود . بورژوازي روسي بالاجبار به فكر بازار جايگزين افتاد . اشغال هند توسط انگلستان و نفوذ آن در افغانستان ، تزار را به صرافت تصرف آن مي انداخت از طرفي پنجه هاي استعمار انگليس به طرف آسياي ميانه كماكان دراز بود . در همين زمان روسيه ي تزاري اسكان بخش عمده اي از دهقانان بي زمين را در آسياي ميانه ( از جمله در تركمنستان) سازمان داد . مداخله ي نيروهاي تزار در امور آسياي ميانه ، از سال 1864 آغاز مي شود . آنها ابتدا خان نشين « خوقند » را به تصرف خود درآوردند (كمي بعد آن را از هستي ساقط كردند) سپس نيروهاي نظامي امير نشين « بخارا » را طي يورش هاي پياپي سركوب كردند . در سال 1867 شهر تاشكند كه در محدوده هاي خان نشين خوقند واقع بود و همچنين بخشي از متصرّفات بخارا ، بعنوان پايگاه نظامي تركستان اعلام گرديد . خيوه نيز در سال 1873 بعنوان « واسا2ل» تابع روسيه موافقت نامه امضاء كرد . امير نشين بخارا و خان نشين خيوه تا سال 1917 تحت تابعيّت روسيه باقي ماندند . از ابتداي دهه ي 70 قرن نوزدهم ، مناطق وسيعي از آسياي ميانه به همين شكل به روسيه ملحق شدند . چگونگي الحاق شمال و غرب تركمنستان به روسيه همزمان با استحكام پايه هاي خانات وابسته ، ارتش روسيه نفوذ خود به تركمنستان را آغاز كرد . هماهنگ با رابطه ي مسالمت آميز تركمنهاي حاشيه ي دريا با روسيه ، نخستين واحده نظامي روس در نوامبر سال 1869 در شرق درياي خزر استقرار يافت . شهر كراسنوودسك كه به يك شهر تجاري ـ تركمن ـ روس در آمده بود در همان سال احداث و به يك موضع استراتژيك جهت پيشروي به شرق تبديل شد . پادشاهي روسيه در سال 1874 دركراسنوود منطقه ي نظامي ماوراء خزر را ايجاد كرد . تركمنهاي حاشيه ي دريا ، حاكميّت روسيه را بنا به ملاحظات بازرگاني پذيرفتند و بخشي از تركمنهاي جلگه ي اترك نيز به اين روند پيوستند . اما ژنرال ها و افسران استعمارگر تزاري ، ساكنين آن مناطق را همانند برده هاي تحت سلطه محسوب كرده و نيازهاي اساسي آنها را مدنظر قرار ندادند و به غارت آنها مشغول شدند . دام و حشم آنها را ربودند . تركمن ها به دلايل فوق نظاميان روس را دشمن مي داشتند . وضع آخال نيز چنين بود .ابتدا ساكنين آخال به استقبال روس ها رفتند . اما نگرش استعماري آنها ، افزايش اعتراضات را در پي داشت . اعتراضات عليه پادشاهي روسيه شدت گرفت و جاسوسان امنيتي انگليس از اين موقعيّت بنفع اهداف خود بهره برداري كردند . كاپيتان «باتلر» در آخال و « اوُ . دوُنووان» و ديگران درجلگه ي گرگان و مرو به اقدامات ضد روسي متوسّل شدند ، با ادامه ي اين روند طرفداران مبارزه ي مسلحانه بر ضد روسيه ي تزاري در آخال ، از موقعيّت ممتازي برخوردار شدند . در آگوست 1879 قشون روسيه به قلعه ي مستحكم « گؤگ دپه » نزديك شد . اما نخستين يورش آنها براي تصرّف قلعه با شكست مواجه شد . بنا به اظهار فرمانده ي روسي : «تركمن هاي تكه با ابتدايي ترين وسايل دفاعي نظير تنها يك توپ ، تفنگ سرپر ، شمشير ، كارد ، قيچي پشم چيني به مقابله با واحدهاي مجهز روسيه كه سرآمد ارتش هاي اروپا بود برخاستند». حكومت روسيه براي استحكام پايه هاي به لرزه درآمده ي خود ، حمله ي ديگري را تدارك ديد و ژنرال « سكوبلوف» را كه به چهره اي خونخوار و بي رحم در آسياي ميانه شهرت داشت بعنوان فرمانده ي عمليات تعيين كرد . در ماههاي ژوئن و جولاي 1880 ، ارتش تزار بدون هيچ مقاومتي از طرف غرب تركمنستان به منطقه ي آخال رسيد . اهالي غارري غالا ، نوخور و آرچمان از واحدهاي نظامي روس به گرمي استقبال كردند . اما بيشتر ساكنين قلعه ي گوگ دپه مقاومت دوباره در مقابل نيروهاي روسيه را در ذهن خود مي پرورانيدند . ريش سفيدان تكه رهبري اين مقاومت را بر عهده داشتند . محاصره ي گؤك دپه از 23 دسامبر 1880 سه هفته ي متوالي به طول انجاميد . علي رغم تجهيزاتِ پيشرفته ي قواي روسي ، مدافعين قلعه به كمك واحدهاي اعزامي از طرف تركمن هاي مرو ، قهرمانانه به دفاع برخاستند . آنها شبانه از قلعه بيرون زده و به دشمن يورش مي بردند و حفره هاي محل اثابت توپ راسريعاً مرمّت مي كردند . روسها با كارگذاشتن مين هايي به تعداد زياد در پاي ديوارهاي قديمي شرقي و جنوبي قلعه در 13 ژانويه 1881آن را منفجر كردند . قشون تزاري پس از آن دست به هجوم همه جانبه زد ، نخست ايشانها و خوانين از قلعه گريختند . ولي مدافعين با از جان گذشتگي به دفاع برخاستند ، اما در مقابل ارتش مجهّز دشمن نتوانستند تا پايان مقاومت كنند . در نتيجه قلعه ي گوگ دپه و سراسر آخال به تصرّف قواي روسيه درآمد . 18ژانويه ارتش تزار عشق آباد را اشغال كرد . الحاق صلح آميز جنوب و شرق تركمنستان به روسيه در آغاز ژانويه ي 1884 تركمن هاي مرو در نشستي الحاق مسالمت آميزِ جلگه ي مرغاب را به بحث گذاشته و به توافق رسيدند . در نتيجه مناطق حاصلخيز جلگه ي مرغاب بدون خون ريزي به روسيه پيوست . زيرا اكثريت ساكنين جنوبِ تركمنستان منافع حال و آينده ي خود را در الحاق به روسيه مي ديدند . پيشروي قواي روسي به سمت جنوب به دليل حضور فعّال انگلستان در افغانستان با احتياط صورت مي گرفت و اميران حاكم افغانستان با تحريك بريتانيا به تصرّف مناطق «پندي1» و «كوشكي» ترغيب مي شدند . با هماهنگي واحدهاي نظامي تركمن ـ روس (گروهان سواره ي تحت فرماندهي سه ييت ناظار يوزباشي به واحدهاي روسيه پيوست) 18مارس 1885 در منطقه ي “ داش كؤپري” نبرد سنگيني با افغان ها بوقوع پيوست در اين جنگ نيروهاي افغاني شكست خوردند و پايگاه تقويت شده ي انگليسي ها در منطقه ي «لاعرين» نيز عقب نشيني كرد . به اين ترتيب برنامه جداسازي مناطق ”پندي” و جلگه ي ” كوشكي” ، توسط انگلستان به نتيجه نرسيد با ادامه ي اين روند ، الحاق تركمنستان به روسيه كامل شد و به اتمام رسيد . اما آنچه بدست آمد پراكندگي مردم تركمن در مناطق و مرزهاي مختلف بود . جمعي از آنها تحت اداره ي مستقيم پادشاه درآمدند و جمعي نيز همچنان در محدوده ي فئودالي خان نشين خيوه و امير نشين بخارا ماندند و مابقي در محدوده ي مرزهاي ايران و افغانستان مستقر شدند

مولف: آ. قارریف - روسلیاکف مترجم: عبدالعزیز ممی زاده iranturkmen.com