نوروز

برگزاري جشنها از ويژگيهاي زندگي جمعي است و از كهن ترين زمانها تا به امروز مردم از هر تيره و نژاد ، روز يا روزهايي را به شادي ميگذرانيده اند ، گردهم آمدنها، نيايش ها و ستايشهاي فردي و گروهي ،سور دادن و مهماني برگزار كردن ، خوان آراستن ، دركنار طبيعت زيستن از ويژگيهاي اين جشنها بوده

جشنها و آيين هاي ايراني را به مانند هر جامعه ديگر ميتوان در چند گروه رده بندي كرد كه از آن جمله ميتوان اشاره كرد به : جشنهاي باستاني و اسطوره اي ، ديني، ملي و ميهني ، خانوادگي و ... .

ايرانيان از ديرباز شادي را مهم ترين بخش زندگي خويش ميدانستند و اگر نگاهي به تاريخ داشته باشيم به روشني خواهيم ديد كه ايرانيان باستان همواره روزهايي را به عنوان جشن ، چه مذهبي و چه ملي ، به شادي و سرور مي پرداخته اند از مهم ترين اين جشنها ، جشن سده ، تيرگان ، مهرگان ، اسپندگان (بزرگداشت زن) بوده كه پس از چيرگي تازيان بر ايران ، كمرنگ شده و گاهي نيز از يادها رفته اند

يكي از بزرگترين و زيباترين جشنها جشن نوروز بوده كه بر خلاف ديگر جشنها از يادها نرفته و تنها با كمي تغييرات روبرو شده كه به آن اشاره خواهيم كرد . شاهنامه پيدايش نوروز را به جمشيد پيشدادي نسبت ميدهد ، بنا به افسانه هاي كهن جمشيد در هفت هزار سال پيش دستور به برگزاري نوروز ميدهد كه در چهارگوشه ي امپراطوري او به شادي ميپرداختند .

در شاهنامه نيز ميخوانيم

به جمشيد بر گوهر افشاندند - مران روز را روز نو خواندند

سر سال نو هرمز فرودين - بر آسوده از رنج روي زمين

بزرگان به شادي بياراستند - مي و جام و رامشگران خواستند

چنين جشن فرخ از آن روزگار - بما ماند از آن خسروان يادگار

چيزي كه نوروز را از ديگر جشنهاي ايران باستان جدا ميسازد فلسفه ي وجودي نوروز است كه پيوند انسان با طبيعت است و اين به روشني پيداست چرا كه فلسفه ي نوروز با نو شدن و تازه شدن طبيعت همگن است و با پايان يافتن زمستان و رفتن سرما و جايگزين شدن بهار انسان نيز زنگار هاي كهنه را از فكر و انديشه بر ميكند و دلها را از كينه پاك ميكند و با حركت نمادين " خانه تكاني " با طبيعت همگام ميشود

محور اصلي نوروز بر شادماني و سرور و پايكوبي بنا شده و به روح انسان تازگي و جنبشي نو ميدهد.

نوروز داراي آيين هاي فراواني است كه از آن جمله ميتوان به چند مورد زير اشاره كرد

1) حاجي فيروز : در حدود يكماه مانده به جشن نوروز شخصي با روي سياه و پوشش قرمز در كوچه و خيابان به راه ميافتد و از راه رسيدن نوروز را به همگان اعلام ميكند و اين به همراه رقص و آهنگي شاد ميباشد.

روياندن سبزه :سبزي نماد زندگي نو و مهر است كه نشانگر زندگي بشر و پيوند او با طبيعت است. در دوران باستان در كاخ شاهان ، بيست روز پيش از نوروز دوازده ستون را از خشا خام بر مياوردند و بر هر يك از آنها ، يكي از غلات را ميكاشتند و خوب روييدن هر يك را به فال نيك ميگرفتند و بر آن بودند كه /ان دانه در آن سال پر بار خواهد بودو در روز ششم آنها را بر ميچيدند و به نشان بركت و باروري در تالارها پخش ميكردند

3) شستشو و پاكيزگي: ايرانيان همانگونه كه به پاكي روان اعتقاد داشتند ، پاكيزگي تن را نيز لازم ميدانستند و به ويژه در روزهاي سال نو ، پوشش و كاشانه ي خود را پاكيزه ميكردند .

آتش : ايرانيان بر اين باور بودند كه در روزهاي پاياني سال " فره وشي ها " يا همان درگذشتگان به خانه ي خويش باز خواهند گشت و به همين خاطر بر بام خانه ها آتش مي افروختند و علاوه بر اينكه آتش را گرامي ميداشتند ، از آن به عنوان راهنماي " فره وشي " ها نيز استفاده ميكردند تا آنان راه خويش را به درستي بيابند. اين شيوه ي آتش افروزي كه امروز به عنوان چهارشنبه سوري از آن ياد ميشود ، نماد همين پندار كهن است

5) خوان هفت سين : كه از مهمترين آيين نوروز به شمار ميرود تشكيل شده از هفت چيز كه با حرف " سين " شروع ميشود و همچنين شمع روشن ، كتاب آسماني ( اوستا )، آينه ، ماهي ، برنج و تخم مرغ .

مير نوروز : يا همان جابجا شدن ارباب و بنده بوده است ، مير نوروزي حكومتي پنج روزه دارد و در آن جاي حاكم و با يكي از غلامان عوض ميشده و او در طول اين پنج روز كارها را انجام ميداده و پس از پنج روز حاكم اصلي بر جاي خويش مينشست

7) سيزده به در و پايان نوروز : آخرين رسمي كه در روزهاي نوروز برگزار ميشود آيين سيزده بدر است.مردم اين روز را شوم ميدانند و براي رهايي از آن ،خانه ها را ترك ميكنند و ده دامان طبيعت پناه ميبرند و در كنار سبزه و آّ روز را سپري ميكنند .

در گذر پر فراز و نشيب تاريخ ايران زمين ،نوروز چندين بار تا مرز فراموشي رفته ولي باز پر رنگ شده و جايگاه خويش را بدست آورده است ، هنگامي كه اسكندر مقدوني به ايران يورش مياورد و امپراطوري داريوش سوم را نابود ميكند ، نوروز نيز رو به كمرنگي ميرود و لي باز در دوره ساسانيان ،برگزاري اين جشن به اوج خود ميرسد و اردشير بابكان كه در پي دوباره زنده كردن افتخارات نياكان خويش ، داريوش و كورش بزرگ بود ، دستور به برپايي هرچه باشكوه تر نوروز در سراسر امپراطوري ساساني داد و اين جشن تا چهارصد سال تا يورش تازيان ، با همين شكوه بر گزار ميشد

ايران كه در زمان يزدگرد سوم بخاطر جنگهاي دويست ساله به روميان به شدت از نظر نظامي ضعيف شده بود ياراي مقابله با يورش وحشيانه ي تازيان را نداشت و يزدگرد سوم در نبرد قادسيه جنگ را به تازيان واگزار كرد و اين سرزمين تا مدتها زير چيرگي تازيان بود و در اين مدت از هيچ آسيب و غارتي در امان نبود .

تازيان كه بقول خود براي گسترش دين اسلام آمده بودند با ديدن گنجهاي گوناگون كه مهمترين آنها گنجهاي مداين بود ، فراموش كردند كه براي چه آمده بودند و تا مدتي تنها به غارت گنجها مشغول بودند و به ايرانيان اجازه دادند تا در ازاي مالياتهاي سنگين ( جزيه ) آيين خود را نگه داشته و جشنهاي خود از جمله نوروز را برپا كنند ولي خيلي زود " امويان " به اهميت نوروز پي بردند و برگزاري آن را ممنوع كردند و ايرانيان براي باز پس گيري آن مجبور به دادن هداياي زيادي به امويان شدند که همان آغاز ورود رشوه در فرهنگ ايرانی بود

در مدت چيرگي تازيان بر ايران ضرر هاي جبراي نشدني به ايران وارد شد كه كتابسوزي جزو مهمترين آن بوده ، به طوري كه در دوران امويان كتابخانه ي مداين كه در آن زمان با بيش از يكصدهزار كتاب و لوح و كتيبه يكي از بزرگترينها در دنيا بود را ، به كلي سوزاندند و دليلشان هم اين بود كه يا نوشته هاي اين كتابها در قرآن وجود دارد كه ديگر به آنها احتياجي نيست و يا غير از قرآن است كه در اينصورت خلاف دين اسلام است و بايد سوزانده شود ،( اين را به اين خاطر اشاره كردم كه گستردگي اين يورش وحشيانه برايتان روشنتر شود ).

در اين ميان نوروز نيز از اين يورش وحشيانه در امان نماند و دچار تغييراتي شد و در اين زمان بود كه قرآن جاي خود را بر روي "خوان هفت سين " پيدا كرد و با بروي كار آمدن سلسله ي صفوي ، فرهنگ و فلسفه شاد نوروز جاي خود را به فرهنگ مرده پرستي و عزاداري ها ، نوحه خواني و سينه زني داد و به كلي فرهنگ نوروز دچار تغييرات شد و ديگر آن شور و شادي در آن يافت نشد و تا به امروز اين شادي به نوروز باز نگسته است و گاهي هم با يكي از عزاداري هاي اسلامي همزمان ميشود و ديگر به شكل كامل از معناي خود فرسنگها دور ميشود

بياييد آيينهاي خويش را بيشتر بدانيم ، نوروز را بشناسيم ، نوروز تنها گرفتن شادباش (عيدي) نيست ، فراي اينهاست بياييد بدانيم كه بوده ايم و چه داشته ايم . نخستين گام را از همين امروز برداريم

آرش داور arash@SiahSepid.com

.