بوستان ، مایه دارترین اثر سعدي و ادب فارسی است

وقتي سعدي از اخلاق مي گويد جايگاه منحصر به فردش را عرضه مي کند.او در فصاحت و بلاغت هماوردي ندارد.

«در میان همه آثار، نوشته های اخلاقی سعدی از دیدگاه و ویژگی منحصر به فردی برخوردار است. نصایح و دستور العمل های سعدی برای زندگی و گفتارهای اخلاقی پر ارجی که به ویژه در بوستان آمده، در کمتر اثر اخلاقی دیگری می توانیم با این فصاحت و بلاغت ببینیم.» دکتر رضا مصطفوی رئیس و استاد گروه ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبائی در آستانه اول اردیبهشت روز جهانی سعدی با بیان اين مطلب ادامه داد :«آثاری همچون آفرین نامه ابوشکور بلخی، نخستین منظومه اخلاقی فارسی و آثار اخلاقی دوره های بعد مثل کلیله و دمنه، اخلاق ناصری، مرزبان نامه، سندباد نامه، قابوس نامه، مثنوی مولوی، اسرارنامه، منطق الطیر، مخزن الاسرار، اسرارالتوحید،حدیقه الحقیقه، کشف المحجوب هجویری و کتاب هایی که در زمینه علم اخلاق بعدها تالیف شده، حکایت از توجه خاص ایرانیان به مسائل اخلاقی و ادب اخلاقی دارد. اما بوستان به حق از جهت استواری اندیشه و بلندی فکر و عمق معانی و شامل بودن بر مطالب اجتماعی و اخلاقی مایه دار ترین اثر سعدی و ادب فارسی است.» وی به تاثیر خاص توحید و یکتا پرستی در مکتب سعدی اشاره و تاکید می کند :« خدای سعدی شاید با خدای بعضی دیگر فرق کند. خدای سعدی خطا بخش ، پوزش پذیر است و بندگان را دستگیری می کند. خدای سعدی دستگیری می کند و بت پرستان و مستان را می بخشد و آنان همیشه می توانند مورد لطف حق قرار بگیرند. خدای سعدی برای بندگانش یک تکیه گاهی استوار و پر محبت و غمخوار است که عفو او شامل حال همه بنده ها می شود. خدای سعدی ستارالعیوب است و حتی به دشمنان هم روزی می رساند تا چه برسد به دوستان---- -----خداوند بخشنده دستگیر----- ----کریم خطا بخش پوزش پذیر نه گردن کشان را بگیرد به فور----- نه عذر آوران را براند به جور ------- عدیم زمین سفره عام او ست------- چه دشمن بر این خوان یغمای اوست------- که دوست چنین پهن خوان کرم گسترد ------- که سیمرغ در قاف قسمت کند -----» سعدی با دیدگاه خاصی به مسائل اجتماعی نگاه کرده است. در مکتب اخلاقی سعدی تزویر و ریا سخت مورد نکوهش قرار می گیرد و او برای کسانی که رسیدن به مقام شامخ انسانیت را فقط براساس ظاهر قرار داده اند سخت می تازد: بکن خرقه نام و ناموس و زرق------ که عاجز بود مرد با جام غرق------ تعلق حجابیست و بی حاصلی------- چو پیوند ها بگسلی واصلی -------- یا مثلا در جای دیگر از زبان سعدی می خوانیم بزرگان نکردند در خود نگاه خدابینی از خویشتن بین مخواه----- بزرگی به ناموس و گفتار نیست----- --------بلندی به دعوی و پندار نیست---------- مصطفوی در این باره به میراث خبر می گوید:« ما به حق این گونه مطالب را در جاهای دیگر می بینیم. داستان های سعدی در نکوهش ریا و تظاهرش نیز نه تنها در بوستان که در گلستان جالب توجه است. برای مثال عابدی را پادشاهی طلب کرد و اندیشید، می خواهم دارویی بخورم تا ضعیف شوم، شاید اعتقادی که در حق من دارد، زیادت کند. یعنی دارو بخورم، ضعیف بشوم تا خداوندگار فکر کند در راه ریاضت ضعیف شده ام. آورده اند دارو قاتل بود و بخورد وبمرد و بلافاصله می گوید : آن که چون پسته همه دیدمش مغز پوست پوست بود همچو پیاز----- پارسایان روی در مخلوق------- --------پشت بر قبله می کنند نماز-------- » سعدی به صورت های مختلف مسائل اخلاقی را در آثار خود مورد توجه قرار می دهد. مثلا در باب فروتنی و تواضع نکته بسیار جالبی دارد. به نظر استاد دانشگاه علامه طباطبایی:« شاید دلچسب تر و زیباتر از این داستانی که سعدی می آورد نتوان از تواضع گفت: یکی قطره باران ز ابری چکید------ خجل شد چو پهنای دریا بدید------- که جایی که دریاست من کیستم------- --------گر او هست حقا که من نیستم-------- خودش را کوچک فرض می کند و این رسم ادب در برابر دیگران است چو خود را به چشم حقارت بدید------ صدف در کنارش به جان پرورید-------- سپهرش به جایی رسانید کار-------- که شد نامور لولو شاهوار-------- بعد نتیجه می گیرد -------بلندی از آن یافت کو پست شد------- ----------در نیستی کوفت تا هست شد » مسائل اخلاقی به صورت های مختلف در آثار ارزشمند سعدی مورد توجه قرار می گیرد:« در جایی کناره گیری از مردم و عزلت نشینی را ناپسند می داند و در برابر خدمت به خلق : ---------عبادت به جز خدمت خلق نیست ---------به تسبیح و سجاده و دلق نیست » رئیس گروه ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به ابیات و حکایاتی از سعدی به توصیف دیگر دیدگاه های اخلاقی این شاعر می پردازد:« کارکردن انسان ها یکی دیگر از این موارد است. کارکردن و به خود متکی بودن و با دسترنج خود زیستن در مکتب اخلاقی سعدی ممدوح است و به عکس سربار دیگران بودن مذموم.در نظر او باید توشه و زاد زندگی را به دست آورد و به دیگران هم داد. نه این که انسان در زندگی طفیل دیگران باشد. باید مردانه رنج برد و به افراد دیگر راحت رساند، نه همچون افراد منفعل دسترنج دیگران را خورد. مثلا در بوستان داستان خیلی جالبی را نقل می کند؛ یکی روباه بی دست و پایی را می بینید، آن روباه بی دست و پا یارای کار کردن را ندارد و نمی تواند خودش طعمه خودش را به دست بیاورد به شگفت در می ماند و می اندیشد که چون زندگانی به سر می برد و در این تفکر است که شیری، شغال به چنگ آن جا می رسد و طعمه را می خورد و روباه از مانده آن سیر می شود. روز دیگر به نحوی دیگر بالاخره سدجوع می کند. بیننده ای که این را می بیند، به فکر می افتد تا او هم به کنجی برود و پخته خواری دیگران را بکند و راحت باشد. فکر می کند چرا کار کند، از آسمان می رسد. یک مدتی چشم به راه غذایی از غیب می ماند و بعد که از گرسنگی سخت نزار و لاغر می شود، صدایی به گوشش می رسد که:----- برو شیر درنده باش ای دغل مپندار خود را چو روباه شل------ چنان سعی کن کز تو ماند چو شیر------ چه باشد چو روباه وامانده پیر------- » تاکید به این نکات به صورت های مختلف حتی با استناد به آیات قران مجید در گلستان و بوستان نقل می شود: باید انسان کار کند و این که برای انسان چیزی جز آن چه به دست می آورد، نیست من طریق سعی می آرم به جای------ --------لیس للانسان الا ماسعی ------ مصطفوی در ادامه این بحث به نکات دیگری هم اشاره می کند:« معلم بزرگ اخلاق ما، یعنی سعدی، نکات دیگری مطرح می کند که درس راز داری است. او می آموزد نباید راز خود را با دیگران در میان گذاشت، مبادا نامحرمی در آن جا باشد و راز را فاش کند و به دلیل وجود بدخواهان حسودان ممکن است از یک توفیقی باز ماند: ------منه در میان راز با هرکسی------ --------که جاسوس هم کاسه دیدم بسی و ما نکته های ارزشمندی را از این دیدگاه می توانیم در آثار سعدی ببینیم . اعتقاد راستین سعدی در در این تجلی می کند که حتی دشمنان را نیز نباید آزرده خاطر ساخت. این مسئله بسیار مهمی در مسائل اجتماعی است . » استاد ادبیات فارسی همچنین روانی را از دیگر ویژگی های آثار سعدی بر می شمارد:«از ویژگی های سعدی این است که مسائل خود را با داستان های نغز توجیه می کند. مثلا می گوید دزدی به خانه پارسایی در آمد هرچه چندان که جست، چیزی نیافت. دلتنگ شد و پارسا خبر شد گلیمی که بر آن خفته بود در راه دزد انداخت تا دزد محروم نباشد یا آن جا که می گوید:------ شنیدم که مردان راه خدای دل دشمنان را نکردند تنگ------ -------تو را کی میسر شود این مقام-------- ---------که با دوستانت خلاف است و جنگ یعنی تو که با دوستانت مسئله داری چگونه می توانی دل دشمنانت را به دست بیاوری.ما در مسائل مختلف این ویژگی های سعی را می بینیم. » وی تصریح می کند:« بی شک باید سعدی را بزرگترین معلم اخلاق در میان سخنوران ادب فارسی بدانیم. زیرا که در هدایت و ارشاد مردم، سعدی به حق نقشی والا ، ، کارآمد و مفید داشته است. او با گنجینه های جاویدان ادبیش که همه در راه تهذیب اخلاق مردم روزگار بوده ، در ذهن و روح خوانندگانش تاثیر بسیار داشته و مقبولیتی خاص پیدا کرده است. سعدی اعتقاد دارد: بگوی آن که دانی که حق گفته به------ -----نه رشوت ستانی و نه عشوه ده-------- وي با اشاره به نکات مطرح شده معتقد است:« بررسی آثار ادبی فارسی در ارتباط با مسائل اخلاقی نشان می دهد شاید شاعری نداشته باشیم که به اندازه سعدی با داستان های روز و روزمره که برایش پیش می آمده، بتواند مسائل اخلاقی را بیان کند. » وی راز ماندگاری سعدی را برخلاف برخی از شاعران دیگر در سفر کرده بودن او و پخته و روزگار دیده بودنش می داند:« در آثارش دیدیم که گاهی در جامعه بعلبک است و گاهیبه دورترین نقاط آسیا رفته و نشان می دهد به آنجا سفر کرده است . به همین دلیل گفته هایش که دیده های شخصی او است و خودش آنها را لمس کرده، مردمی است. و چون مردم همیشه هستند بیاناتش تاثیر همیشگی دارد. » دکتر رضا مصطفوی در پایان صحبت هایش راز ماندگاری آثار سعدی را چنین وصف می کند:« ما در ادب پارسی کتاب های زیادی مثل اخلاق ناصری، کیمیای سعادت که از یا رساله قشیریه داریم که از دیدگاه های اخلاقی بر خوردار هستند. .اما در این کتاب ها مسائل اخلاقی به این صورت نقل شده که این کار خوب است و آن کاربد.در حالی که سعدی در گلستان و بوستان با بیان داستان هایی در ارتباط با این مسائل، آنها را ماندگار کرده است.»

chn.ir